تفسیر آزمایش هورمونی زنان

در این مقاله، در رابطه با آزمایش هورمونی زنان و تفسیر پارامترهای آن، می‌خوانیم:

آزمایش‌­های هورمونی اطلاعات مهمی دررابطه با سلامت زنان به­ ما می‌­دهند. برای مثال ممکن است این گروه از تست‌­ها برای بررسی مشکلات باروری یا سیگنال شروع یائسگی مورد استفاده قرار بگیرند. همچنین این آزمایشات خونی می­‌توانند با اندازه­‌گیری سطح هورمون­‌های زنان، در تشخیص وضعیت پزشکی فرد مانند بیماری تیروئید یا دیابت نقش داشته باشند. در بعضی موارد نیز برای بررسی روند درمان مورد استفاده قرار می­‌گیرند (1).

آزمایش خون اغلب شامل یک پنل هورمونی جامع است که به وسیله آن چندین هورمون درکنار یکدیگر مورد بررسی و تحلیل قرار می­‌گیرند. از هورمون‌­های کلیدی زنان که معمولا توسط پزشک درخواست می­‌شود می‌­توان به موارد زیر اشاره کرد که در ادامه هریک را به­‌طورکامل توضیح خواهیم داد:

· استروژن

· پروژسترون

· هورمون محرک فولیکول (FSH)

· تستوسترون/ DHEA

· هورمون­‌های تیروئیدی (1)

استروژن

استروژن هورمونی است که بر بسیاری از جنبه­‌های سلامت زنان مانند سلامت استخوان و باروری تاثیر گذاشته و نقش کلیدی دارد. این فاکتور خود شامل سه هورمون است:

– Estrone یا E1، هورمون اصلی که بدن خانم­‌ها پس از یائسگی ترشح می‌­کند

– Estradiol یا E2، هورمون اصلی که درصورت عدم بارداری فرد ترشح می‌­شود

– Estriol یا E3، هورمونی که در دوران بارداری بیشتر آزاد می­‌شود (1،2)

نتایج آزمایش

سطح نرمال این هورمون به سن، جنسیت و وضعیت پزشکی شما وابسته است؛ برای مثال بارداری در خانم‌­ها باعث تغییرات شدید در سطح این هورمون می‌­شود. یا اینکه شما در کدام بخش از چرخه قاعدگی خود قرار دارید ممکن است نتیجه آزمایش را تحت تاثیر قرار دهد. رفرنس رنج طبق Mayo Medical Laboratories می­‌تواند اینگونه درنظر گرفته شود که: (6)

Estrone Estradiol

– قبل از بلوغ: غیرقابل اندازه‌­گیری- 29 pg/mL غیرقابل اندازه­‌گیری- 20 pg/mL

– زنان بالغ: 10–200 pg/mL غیرقابل اندازه­‌گیری- 350 pg/mL

– زن بالغ قبل از یائسگی: 17–200 pg/mL 15–350 pg/ml

– زن بالغ پس از یائسگی: 7–40 pg/mL <10 pg/ml

سطح بالا یا پایین استروژن به تنهایی برای تشخیص وضعیت پزشکی فرد کافی نبوده و نیاز است در کنار سایر تست­‌ها بررسی شود. مقادیر پایین این فاکتور می­‌تواند از علائم اختلالات زیر باشد:

· سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)

· کاهش عملکرد هیپوفیز (هیپوفیتاریسم)

· بی‌­اشتهایی عصبی

· پایین بودن چربی بدن

سطح بالای این فاکتور می­‌تواند به دلایل زیر رخ دهد:

· چاقی

· خون‌ریزی خفیف یا شدید قاعدگی

· تشدید سندرم پیش از قاعدگی

· خستگی

· از دست دادن میل جنسی (1)

پروژسترون

پروژسترون یک هورمون جنسی مهم دیگر است که برای تنظیم قاعدگی و رشد جنین ضروری است. یکی از وظایف اصلی این هورمون، کمک به آماده‌­سازی رحم برای دریافت تخمک بارور­شده می­‌باشد. زمانی‌که تخمک درطی تخمک­‌گذاری آزاد می­‌شود، پروژسترون همراه با مقادیر کمی از استرادیول ترشح شده و در ادامه بسته‌­به شرایط موجود، سطح آن تغییر می­‌کند:

+ اگر تخمک بارور نشود، جسم زرد از بین رفته و سطح پروژسترون به شدت کاهش پیدا کرده و چرخه قاعدگی جدید آغاز می­‌شود.

+ اما اگر تخمک بارور شود، سطح این هورمون بالا باقی ­مانده و باعث تحریک رشد رگ­‌هایی که تغذیه پوشش داخلی رحم (آندومتر) را برعهده دارند، می­‌شود. به­‌علاوه پروژسترون باعث تحریک غدد اندومتر شده و مواد مغذی برای تغذیه جنین درحال رشد را تامین می­‌کند (1).

نتایج آزمایش

رنج نرمال بسیار متغیر و وابسته به عوامل متعددی است اما معمولا برای خانم‌­ها مقادیر تقریبی زیر در نظر گرفته می‌­شود:

– در اواسط چرخه قاعدگی: 5 to 20 ng/mL

– در سه ماهه اول بارداری: 11.2 to 90 ng/mL

– در سه ماهه دوم بارداری: 25.6 to 89.4 ng/mL

– در سه ماهه سوم بارداری: 48.4 to 42.5 ng/mL

(6)

باتوجه به اعداد و ارقام گفته شده، فرد می‌­تواند در یکی از چهار حالت زیر قرار گیرد:

1. سطح پروژسترون نوسانات منظم لازم را ندارد: این امر ازطریق آزمایش­های متعدد تشخیص داده می­‌شود. اگر نتایج آزمایش شما نشان دهند که سطح این هورمون به­‌موقع افزایش یا کاهش پیدا نمی‌کند، ممکن است شما تخمک‌­گذاری یا قاعدگی مظمی نداشته باشید و این موضوع می‌­تواند بارداری را سخت‌­تر کند.

2. سطح پایین پروژسترون: این مشکل وابسته به این است که آزمایش در کدام بازه­ از چرخه قاعدگی انجام شده‌ ­است و می‌­تواند به دلایل زیر باشد:

· تخمدان‌­های شما عملکرد خوبی ندارند و یا تخمک گذاری انجام نشده ­است

· بارداری­‌های غیرعادی محتمل

3. سطح بالای پروژسترون: اگر نتایج آزمایش شما حاکی از بالابودن این هورمون باشد، ممکن است دلایل زیر مطرح شوند:

· بارداری با یک یا چند نوزاد

· کیست روی تخمدان

· رشدی که باعث علائم بارداری می‌­شود (بارداری مولار، بارداری که در آن باروری تخمک به وسیله اسپرم با مشکل مواجه شده و باعث رشد سلول‌­هایی غیرطبیعی در داخل رحم می­‌شود)

· سرطان تخمدان

4. سطح نرمال هورمون: سطح پروژسترون در محدوده­ خاصی می­‌تواند بیانگر این موضوع باشد که تخمک‌­گذاری انجام شده است. این تست باید بین 18 تا 24 روز پس از اولین روز پریود و یا هفت روز قبل از قاعدگی مورد انتظار بعدی انجام شود (2).

هورمون محرک فولیکول (FSH)

این هورمون از غده هیپوفیز، غده کوچکی که در زیر مغز قرار گرفته ­است، ساخته شده و نقش مهمی در عملکرد جنسی فرد دارد. در زنان، FSH به کنترل چرخه قاعدگی و تحریک رشد تخمک در تخمدان کمک می‌­کند. سطح این هورمون در طول چرخه قاعدگی متغیر است و بالاترین سطح آن دقیقا قبل از آزاد شدن تخمک توسط تخمدان، به وجود می­‌آید (که تخمک گذاری نام دارد). مقادیر بسیار پایین یا بالای هورمون محرک فولیکول می­‌تواند مشکلات متعددی ازجمله ناباروری، مشکلات قاعدگی در زنان، کاهش میل جنسی در مردان و بلوغ زودرس یا تاخیری در کودکان را به‌­همراه داشته باشد (3).

نتایج آزمایش

نتایج این آزمایش نیز مانند موارد قبلی به جنسیت و بسیاری از عوامل دیگر وابسته بوده و بسیار متغیر است اما معمولا رنج نرمال برای خانم­‌ها باتوجه به مرحله ای از سیکل قاعدگی که در آن قرار دارند، بدین ترتیب در نظر گرفته می‌­شود:

– قبل از بلوغ: 0 to 4.0 mIU/mL (0 to 4.0 IU/L)

– در طول بلوغ: 0.3 to 10.0 mIU/mL (0.3 to 10.0 IU/L)

– زن بالغ قبل از یائسگی: 4.7 to 21.5 mIU/mL (4.5 to 21.5 IU/L)

– زن بالغ پس از یائسگی: 25.8 to 134.8 mIU/mL (25.8 to 134.8 IU/L)

(7)

در خانم‌­ها، افزایش سطح FSH می­‌تواند به دلایل زیر رخ دهد:

· نارسایی اولیه تخمدان (POI)؛ این اختلال که با عنوان نارسایی زودرس تخمدان نیز شناخته می‌شود، به ازدست دادن عملکرد تخمدان قبل از 40 سالگی اشاره دارد.

· سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)؛ یک اختلال هورمونی شایع که زنان باردار را تحت تاثیر قرار داده واز علل اصلی ناباروری زنان است.

· یائسگی که آغاز شده است و یا دوران قبل از یائسگی

· تومور تخمدان

· سندرم ترنر؛ اختلال ژنتیکی که بر رشد جنسی در زنان تأثیر گذاشته و اغلب باعث ناباروری می‌شود.

و سطح پایین این فاکتور می‌­تواند نشان‌­دهنده یکی از موارد زیر باشد:

· تخمدان‌­ها به اندازه کافی تخمک نمی­‌سازند

· غده هیپوفیز به درستی کار نمی‌­کند.

· هیپوتالاموس، بخشی از مغز که غده هیپوفیز و عملکردهای مهم بدن را کنترل می‌­کند، با مشکلی مواجه شده­ است.

· وزن بسیار پایین (3)

تستوسترون/ DHEA

گرچه این هورمون معمولا با نام "هورمون جنسی مردانه" شناخته می­‌شود، اما در پنل هورمون‌­های زنانه وجود داشته و مورد بررسی و تحلیل قرار می‌­گیرد. درواقع تستوسترون در تخمدان­‌ها و غده آدرنال ساخته شده و بخش بزرگی از آن با کمک آنزیمی به نام آروماتاز به استرادیول تبدیل می‌­شود (1).

نتایج آزمایش

رفرنس رنج برای این هورمون بسته به سن، جنسیت، سابقه پزشکی، متد استفاده شده و… در افراد متفاوت است و نتیجه آزمایش به تنهایی نمی‌­تواند ملاک تعیین بیماری باشد. به طور معمول رنج نرمال برای خانم­‌ها بین 15 تا 70 نانوگرم بر دسی­‌لیتر در نظر گرفته می­‌شود (4).

کاهش تستوسترون در خانم‌­ها: این امر ممکن است در اثر نارسایی اولیه یا ثانویه تخمدان پدید آید. اغلب خانم­‌هایی که اوفورکتومی انجام می­‌دهند (حذف یک یا هر دو تخمدان)، کاهش قابل­‌توجهی در سطح تستوسترون آن‌ها به‌وجود می‌آید (5).

افزایش سطح تستوسترون نیز ممکن است در شرایط زیر (در زنان) دیده شود:

· هیپرپلازی مادرزادی آدرنال: انواع غیرکلاسیک آن ممکن است در دوران کودکی بروز نکنند، اما در طول بلوغ یا بعد از آن علائم خود را نشان می­‌دهند. علاوه بر تستوسترون چندین اندروژن دیگر مانند 17 hydroxyprogesterone نیز در این شرایط افزایش پیدا می­‌کنند (و حتی باشدت بیش­تری نسبت به تستوسترون).

· بلوغ زودرس: افزایش سطح تستوسترون در بلوغ زودرس دیده می‌شود.

· نئوپلاسم­‌های تخمدان یا آدرنال (رشد غیرطبیعی اجزاء گفته شده) : در این شرایط LH و FSH کم و یا نرمال بوده و ممکن است مقادیر بالای استروژن نیز دیده شود. نئوپلاسم­‌های آدرنال و یا تخمدان تولیدکننده تستوسترون اغلب باعث تولید تستوسترون در مقادیر بالای 200 نانوگرم در دسی لیتر می‌­شود.

· سندرم تخمدان پلی­کیستیک: هیرسوتیسم (پرمویی در زنان)، آکنه، اختلالات قاعدگی، مقاومت به انسولین و اغلب چاقی بخشی از این سندرم را تشکیل می­‌دهند. در این شرایط سطح تستوسترون تام ممکن است مقداری افزایش پیدا­کند و در شرایط غیرمعمول سطح این هورمون به بیش از 200 نانوگرم در دسی‌لیتر نیز می­‌رسد (5).

هورمون‌­های تیروئیدی

عملکرد غده تیروئید باوجود گروهی از هورمون‌­ها تعیین می‌­شود. این ­هورمون‌­­ها توسط غده هیپوفیز و یا خود غده تیروئید تولید می­‌شوند. سه هورمون اصلی از این گروه عبارتند از:

· هورمون محرک تیروئید (TSH): هورمونی است که از هیپوفیز ترشح شده و باعث ترشح بیشتر یا کمتر هورمون‌­ها از تیروئید می­‌شود. (نرمال رنج، بین 0.5 تا 5.0 mIU/L)

· تیروکسین (T4): هورمونی غیرفعال که نیاز است به حالت فعال تبدیل شود (نرمال رنج، بین 5.0 تا 12 μg/dL)

· تری یدوتیرونین (T3): هورمون تیروئید فعال ایجاد شده از تیروکسین (نرمال رنج، بین 80 تا 220 μg/dL)

هورمون­‌های تیروئیدی اغلب در پنل هورمون­‌های زنانه گنجانده می­‌شوند، چراکه بیماری­‌های تیروئیدی در زنان شایع­‌تر از مردان بوده و همچنین این هورمون‌­ها می‌­توانند بر باروری و بارداری فرد تاثیر گذار باشند (1،8).

منابع:

1. https://www.verywellhealth.com/hormone-blood-test-for-women-89722

2. https://www.webmd.com/women/guide/estrogen-test

3. https://medlineplus.gov/lab-tests/follicle-stimulating-hormone-fsh-levels-test/#:~:text=If%20you%20are%20a%20man%2C%20low%20FSH%20levels%20may%20mean,start%20or%20has%20already%20started.

4. https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content.aspx?contenttypeid=167&contentid=testosterone_total#:~:text=If%20your%20testosterone%20levels%20are,on%20the%20testes%20or%20ovaries.

5. https://www.mayocliniclabs.com/test-catalog/overview/83686#Clinical-and-Interpretive

6. https://www.healthline.com/health/high-estrogen#diagnosis، https://www.healthline.com/health/serum-progesterone#:~:text=Normal%20test%20results,11.2%20to%2090%20ng%2FmL

7. https://medlineplus.gov/ency/article/003710.htm#:~:text=Before%20puberty%20%2D%200%20to%204.0,25.8%20to%20134.8%20IU%2FL

8. https://www.uclahealth.org/endocrine-center/normal-thyroid-hormone-levels#:~:text=A%20normal%20Total%20T4%20level,80%2D220%20ng%2FdL